Erkek Sağlığı · Testosteron · Hormon Tedavisi

Biyoeşdeğer Hormon Tedavisi Nedir?
Erkeklerde Kadınlardan Farkı Ne?

Bir kelimenin izini süreceğiz: "biyoeşdeğer". Nereden geldi, kadınlar için ne anlam taşıyor ve erkek bedeninde gerçekten bir karşılığı var mı?

Yazan: Dr Ömür Erdem Akkaya · Üroloji ve Androloji Uzmanı · Manisa / İzmir

Biyoeşdeğer Hormon Tedavisi Nedir? (Kısa Cevap)

Biyoeşdeğer hormon tedavisi (biyoidentik hormon tedavisi, İngilizce kısaltmasıyla BHRT), vücudun kendi ürettiği hormonla molekül molekülüne aynı yapıdaki hormonların verilmesidir. Kadınlarda östradiol ve mikronize progesteron gibi ruhsatlı ilaçlar bu tanıma girer. Erkeklerde biyoeşdeğer testosteron ayrı bir tedavi değildir; jel, enjeksiyon ve pellet formundaki modern testosteron tedavilerinin tamamı zaten biyoeşdeğerdir. Deyim, 2002 sonrasında Amerika'da pazarlama diliyle doğmuş, tıbbi bir ilaç sınıfı değildir.

Her devrin kendine ait sihirli kelimeleri vardır. Bir zamanlar "doğal" idi; sonra "organik" geldi. Hormon dünyasında ise son yirmi yılın sihirli kelimesi "biyoeşdeğer" oldu. Kliniğime gelen erkeklerin bir kısmı artık şu soruyla geliyor: "Hocam, ben biyoeşdeğer testosteron istiyorum, sıradan testosteron değil." Bu yazıda o kelimenin perdesini aralayacağız; çünkü bir deyimi anlamak, o deyimle satılan şeyleri de anlamak demektir.

Biyoeşdeğer Hormon Deyimi Nereden Geliyor?

"Biyoeşdeğer" (İngilizcesi bioidentical, Türkçede bazen "biyoidentik" veya "biyobenzer" diye de geçer) iki parçadan oluşur: biyo yani canlı, eşdeğer yani aynı. Anlamı basittir: vücudunuzun kendi ürettiği hormonla molekül molekülüne aynı yapıda olan hormon.

Bu hormonlar genellikle yer elması (yam) ya da soya gibi bitkilerden alınan ham maddelerin laboratuvarda işlenmesiyle üretilir. Yani "bitkiden gelir" ama bitkisel bir ilaç değildir; bitki sadece başlangıç noktasıdır. Sonunda ortaya çıkan molekül, vücudunuzun kendi testosteronu, östradiolü ya da progesteronu ile birebir aynıdır.

Deyimin doğuş yeri Amerika, doğuş zamanı 1990'ların sonu ile 2000'lerin başıdır. Asıl patlama 2002 yılında yaşandı. O yıl "Women's Health Initiative" adlı büyük bir araştırma, menopozdaki kadınlara verilen at idrarından elde edilen östrojen ve sentetik progestin karışımının kalp krizi, inme ve meme kanseri riskini artırdığını duyurdu. Milyonlarca kadın bir gecede hormon tedavisini bıraktı. Ve tam o boşlukta, özel karışım yapan eczaneler ve yaşlanma karşıtı klinikler yeni bir vaatle ortaya çıktı: "Bizim hormonlarımız sizinkiyle aynı, o yüzden daha güvenli." Ünlülerin yazdığı kitaplar bu vaadi kitlelere taşıdı. Bilim dünyasının bu deyimi ciddiye alıp incelemesi ise 2004'te yayımlanan ilk kapsamlı derlemeyle başladı.^[1]

Burada bilmeniz gereken önemli bir gerçek var: "biyoeşdeğer" tıbbi ya da farmakolojik bir terim değildir. Ders kitaplarında bu adla bir ilaç sınıfı yoktur. Bir pazarlama deyimi olarak doğmuş, sonra dile yerleşmiştir. Amerikan Endokrin Derneği'nin 2016 tarihli bilimsel bildirisi bu kelimeyi tam da böyle tanımlar ve eczanede özel karıştırılan, denetimsiz "biyoeşdeğer" ürünlerin rutin reçetelenmesi için hiçbir gerekçe olmadığını açıkça belirtir.^[2]

"Biyoeşdeğer" bir ilacın ne olduğunu söyler; nasıl kullanıldığını söylemez. Oysa hormonda hikâyenin tamamı "nasıl"dadır. — Dr Ömür Erdem Akkaya

Kadınlarda Biyoeşdeğer Hormon Tedavisi Neden Anlamlı Bir Ayrım?

Kadınlarda bu kelimenin gerçek bir karşılığı vardır, çünkü kadın hormon tedavisinde iki farklı dünya yan yana durur:

• Vücutla aynı olmayan hormonlar: Gebe kısrak idrarından elde edilen "konjuge östrojenler" ve laboratuvarda tasarlanmış "sentetik progestinler" (örneğin medroksiprogesteron asetat). Bunlar vücudun kendi hormonuna benzer ama aynı değildir; 2002'deki kötü haberler bu grupla ilgiliydi.
• Vücutla aynı olan hormonlar: Östradiol (bant, jel, tablet) ve mikronize progesteron. Bunlar ruhsatlı, denetimli, eczaneden reçeteyle alınan ilaçlardır ve vücudun kendi molekülleridir.

Yani bir kadın "biyoeşdeğer istiyorum" dediğinde, gerçekten de farklı bir molekül grubunu tercih etmektedir. Bu tercih tıbben anlamlıdır; nitekim modern kadın doğum kılavuzları özellikle cilt yoluyla verilen östradiol ile progesteronun daha fizyolojik bir seçenek olduğunu kabul eder.^[3]

Ancak burada bir tuzak vardır. Aynı kelime iki farklı şeyi anlatmak için kullanılır: bir yanda ruhsatlı biyoeşdeğer ilaçlar, öte yanda eczanede tükürük testine göre özel karıştırılan östriol, östradiol, progesteron, DHEA, testosteron kokteylleri. İkincisinin dozu, emilimi ve güvenliği hiçbir zaman büyük araştırmalarla test edilmemiştir. Kanada ve Amerika'da bu ürünleri satan 100 internet sitesinin incelendiği bir çalışma, sitelerin yarısından fazlasının "geleneksel tedaviden daha az riskli" iddiasında bulunduğunu ve bu iddiaların bilimsel kurumların görüşüyle çelişip yanıltıcı olduğunu ortaya koydu.^[4]

Erkeklerde Biyoeşdeğer Hormon Tedavisi Neden Tamamen Farklı?

Şimdi asıl soruya geliyoruz. Erkeklerde "biyoeşdeğer testosteron" ile "sıradan testosteron" arasında bir fark var mı?

Cevap sizi şaşırtabilir: Modern testosteron tedavilerinin tamamı zaten biyoeşdeğerdir.

Testosteron jeli, cilde sürüldüğünde kana testosteron molekülünün kendisini verir. Kas içine yapılan enjeksiyonlar (enantat, sipionat, undekanoat) testosteronun "kuyruk takılmış" halidir; bu kuyruk sadece ilacın yavaş salınmasını sağlar, kanda çözülür ve geriye vücudun kendi testosteronu kalır. Cilt altına yerleştirilen pelletler de saf kristal testosterondur.^[5] Hangi yolu seçerseniz seçin, testislerinizin ürettiği molekülün aynısını alırsınız.

Peki kadınlardaki gibi "vücutla aynı olmayan" bir grup erkeklerde hiç yok mu? Var, ama hikâyesi farklı:

Görüyorsunuz: erkeklerde "vücutla aynı olmayan" androjenler ya çoktan tarihe karışmış eski ilaçlar ya da vücut geliştirme dünyasının anabolik steroidleridir. Hiçbir uzman hekim testosteron eksikliğini bunlarla tedavi etmez. Dolayısıyla kadınlardaki o gerçek ayrım, erkeklerde zaten çözülmüş bir meseledir.

Erkeklere "biyoeşdeğer testosteron" neden satılıyor?

Çünkü kelime güzel çalışıyor. "Biyoeşdeğer hormon optimizasyonu", "biyoeşdeğer pellet terapisi", "biyoeşdeğer erkek menopozu tedavisi" gibi ifadeler yaşlanma karşıtı kliniklerin vitrininde sıkça yer alır. Deri hekimlerinin yazdığı bir derleme bile bu kelimeyi "cilt yaşlanmasına karşı" bir bağlamda öne çıkarır.^[6] Bilim dünyasının bu konudaki uyarısı ise nettir: Biyoeşdeğer etiketini taşıyan özel karışım ürünlerin güvenliği ve etkinliği kanıtlanmamıştır ve bu ürünleri satanların çoğunun kendi tarifini pazarladığı bir çıkar çatışması söz konusudur.^[7][8]

Erkek hastalarımın karşılaştığı tipik tablo şudur: Tükürükten hormon paneli, ardından "size özel" hazırlanmış testosteron + DHEA + pregnenolon kremi, ardından "optimize" edilmiş yani normalin üstüne çıkarılmış hormon seviyeleri. Bunun adı biyoeşdeğer tedavi değil, kılıf değiştirmiş anabolik kullanımdır. Yüksek doz testosteron kanı koyulaştırır, spermi durdurur, prostatı ve kalbi zorlar; molekülün "vücutla aynı" olması bu riskleri ortadan kaldırmaz.

Erkeklerde Biyoeşdeğer Testosteron Tedavisinin Gerçek Anlamı

Kelimeyi çöpe atmıyorum; onu doğru yerine koyuyorum. Erkeklerde biyoeşdeğer hormon tedavisi diye anlamlı bir şey varsa, o şey ilacın adı değil, tedavinin felsefesidir:

• Vücudun kendi molekülü: Testosteron, anabolik steroid değil.
• Vücudun kendi seviyesi: Hedef, normal aralığın ortasıdır; "ne kadar yüksek o kadar iyi" değil. Dünya endokrinoloji kılavuzu tedavi hedefini tam olarak böyle tanımlar.^[9]
• Vücudun kendi ritmi: Uygulama yolu, kanda büyük iniş çıkışlar yaratmayacak şekilde seçilir.
• Vücudun kendi bütünlüğü: Tedavi başlamadan önce eksikliğin nedeni araştırılır. Uyku apnesi, varikosel, obezite, ilaçlar ya da hipofiz sorunları çözülmeden hormon vermek, çatlağı boyayla kapatmaktır.

Kliniğimde bir erkeğe testosteron tedavisi başlamadan önce şunları yaparım: Şikâyetleri dinlerim; sabah aç karnına iki ayrı gün kan testosteronu ölçtürürüm; nedeni ararım; prostat, kan yoğunluğu ve kalp açısından güvenli olup olmadığına bakarım; çocuk isteği varsa testosteron yerine testislerin kendi üretimini uyaran seçenekleri konuşurum. Sonra tedaviyi başlarım ve ilk yıl boyunca düzenli takip ederim. İşte "biyoeşdeğer" kelimesinin erkek bedenindeki gerçek karşılığı budur: vücuda yabancı olmayan bir molekülü, vücuda yabancı olmayan bir ölçüde, vücuda yabancı olmayan bir düzenle vermek.

Manisa ve İzmir'de Testosteron Tedavisi: Nasıl Karar Veriyoruz?

Manisa ve İzmir'deki kliniklerimizde testosteron eksikliği tanısı "biyoeşdeğer" ya da "sıradan" ayrımıyla değil, kılavuzlara uygun bir sırayla konur: şikâyetlerin değerlendirilmesi, sabah aç karnına iki ayrı gün alınan kan testosteron ölçümü, eksikliğin nedeninin araştırılması (uyku apnesi, varikosel, kilo, ilaçlar, hipofiz), prostat ve kan yoğunluğu açısından güvenlik kontrolü ve çocuk isteğinin sorgulanması. Tedavi seçimi (jel, enjeksiyon ya da pellet) hastanın yaşamına göre yapılır; hedef her zaman normal aralığın ortasıdır. Uzaktan görüşme için WhatsApp üzerinden ön değerlendirme yapılabilir.

Biyoeşdeğer Hormon Tedavisi Hakkında Sık Sorulan Sorular

İlgili Yazılar ve Videolar

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; kişisel tanı ve tedavi kararının yerini tutmaz. Hormon tedavisi yalnızca uzman hekim değerlendirmesi ve takibi ile yapılmalıdır.