Ormanın Acı Kökü: Ali'nin Asası

Malezya'nın yağmur ormanlarında, gövdesi ince, boyu uzun bir ağaç yetişir. Yerli halk onun köküne Tongkat Ali der; yani “Ali'nin asası”. Endonezya'da adı Pasak Bumi, Batı'da ise Longjack'tir. Kökü öylesine acıdır ki, kadim hekimler “şifa acının içinde saklıdır” sözünü sanki onun için söylemiştir. Yüzyıllardır sıtmadan hâlsizliğe, ateşten erkeklik gücüne kadar pek çok derde kaynatılıp içilmiştir.

Bugün aynı kök, kapsüllere doldurulmuş hâlde internet sitelerinde ve spor salonlarında “doğal testosteron artırıcı” ve “libido güçlendirici” diye satılıyor. Muayenehanemde en sık duyduğum sorulardan biri de bu oldu: “Hocam, Tongkat Ali kullansam olur mu?”

Eskilerin güzel bir düsturu vardır: “Rivayet başka, dirayet başka.” Bir şeyin dilden dile dolaşması ayrıdır, aklın ve ilmin süzgecinden geçmesi ayrı. Gelin bu yazıda, Tongkat Ali'yi rivayetin sisinden çıkarıp kanıtın ışığına tutalım.

Bedende Nasıl Etki Ettiği Düşünülüyor?

Kökün içinde onlarca etkin madde bulunur; en çok bilineni ve en acı olanı eurikomanon adlı bileşiktir. Laboratuvar ve hayvan çalışmalarına bakılarak üç yol üzerinde duruluyor:

• Testisteki üretimi dürtmek: Deney ortamında, testosteron üreten hücrelerin bu maddeyle karşılaşınca daha çok çalıştığı gözlenmiştir.
• Testosteronun östrojene dönüşmesini yavaşlatmak: Erkek bedeninde testosteronun bir kısmı kadınlık hormonuna çevrilir. Kökün bu çevrimi bir miktar frenleyebileceği öne sürülüyor.
• Stres hormonunu yatıştırmak: Sürekli gerginlikte yükselen kortizol, testosteronun adeta gölgesine basar. Tongkat Ali'nin kortizolü düşürerek dolaylı yoldan fayda sağlayabileceği düşünülüyor.

Burada ince bir noktanın altını çizmek gerekir: Bunların çoğu deney tüpünde ve hayvanlarda görülmüş etkilerdir. İnsanda aynı şeyin, aynı ölçüde gerçekleştiği henüz kesinleşmiş değildir. Deney tüpünde parlayan her şey, insanda altın çıkmaz.

Kanıtlar Ne Söylüyor?

Tongkat Ali ve testosteron

En derli toplu çalışma, 2022'de yayımlanan bir toplu değerlendirmedir. Araştırmacılar dokuz klinik çalışmayı incelemiş, bunlardan beşinin sonuçlarını birleştirmiştir. Vardıkları sonuç şudur: Tongkat Ali kullanan erkeklerde toplam testosteron, kullanmayanlara göre anlamlı ölçüde yükselmiştir; bu yükseliş özellikle testosteronu düşük olan erkeklerde belirgindir. Yazarlar yine de “hekimlikte yaygın kullanıma girmeden önce daha çok araştırma gerekir” notunu düşmüştür.

Bu toplu değerlendirmenin dayandığı çalışmalardan birkaçına yakından bakalım:

• Malezya'da, yaşa bağlı testosteron düşüklüğü olan 76 erkeğe bir ay boyunca günde 200 miligram özüt verilmiş; testosteronu normal aralıkta olanların oranı yüzde 35,5'ten yüzde 90,8'e çıkmış; yaşlanma şikâyeti taşımayanların oranı da yüzde 10,5'ten yüzde 71,7'ye yükselmiştir. Ancak bu çalışmada karşılaştırma yapılacak, boş kapsül alan bir grup yoktu.
• Yaş ortalaması 24 olan 32 sağlıklı genç erkekle yapılan iki haftalık bir çalışmada, günde 600 miligram özüt alanlarda toplam ve serbest testosteron yükselmiş; ilginçtir, östrojen de onunla birlikte artmıştır.
• Brezilya'da, testosteronu düşük seyreden orta yaşlı erkeklerle altı ay süren bir çalışmada, günde 200 miligram özüt ve haftada üç gün düzenli egzersiz birlikte denenmiş; en belirgin iyileşme hem özütü alan hem egzersiz yapan grupta görülmüş, sertleşme kalitesi ve toplam testosteron artmıştır.

Madalyonun öbür yüzüne gelince: 2024'te yayımlanan ve 27 farklı “testosteron artırıcı” takviyeyi inceleyen kapsamlı bir derleme, bu ürünlerin çoğunun testosteronu yükseltmediği sonucuna varmıştır. Tongkat Ali bu listede “muhtemelen etkili” diye anılan az sayıdaki bitkiden biridir. “Muhtemelen” kelimesi burada boşuna durmuyor; kanıt var, ama henüz sağlam bir zemine oturmuş değil.

Tongkat Ali ve sertleşme

Burada tablo daha soluk. İki çalışmanın ve toplam 139 erkeğin birlikte değerlendirildiği bir analizde, on iki haftanın sonunda sertleşme anketi puanlarında boş kapsüle göre anlamlı bir fark bulunamamıştır. Yalnızca başlangıçta şikâyeti daha belirgin olan erkeklerde, yaklaşık iki puanlık küçük bir düzelme görülmüştür. Yani Tongkat Ali'yi bir sertleşme tedavisi saymak için elimizde yeterli delil yok.

Libido (cinsel istek), ruh hâli ve stres üzerine

Orta derecede stres altındaki 63 kadın ve erkekle yapılan dört haftalık bir çalışmada, günde 200 miligram özüt alanlarda gerginlik ve öfke puanları düşmüş, tükürükte ölçülen kortizol yaklaşık yüzde 16 azalmış, testosteron ise yüzde 37 artmıştır. Cinsel istekteki artışın bir kısmı, belki de doğrudan hormondan değil, yatışan zihinden gelmektedir. Zira gönül daralınca heves de daralır.

Erkek cinsel sağlığı üzerine on bir insan çalışmasını tarayan bir başka derlemede, çalışmaların yedisinde fayda görülmüş, dördünde ise yeterli etki gösterilememiştir.

Kanıtların zayıf karnı

• Çalışmaların çoğu birkaç düzine kişiyle yapılmış ve iki hafta ile altı ay arasında sürmüştür. Yıllarca kullanımın ne getirip ne götürdüğünü bilmiyoruz.
• Araştırmaların hatırı sayılır bir kısmı, özütü üreten firmalarla bağlantılıdır.
• Çalışmalarda belirli, ölçülü bir su özütü kullanılmıştır. Raftaki ürünün aynı nitelikte olduğunun güvencesi yoktur.
• Testosteronun kâğıt üzerinde yükselmesi ile insanın kendini daha güçlü, daha istekli hissetmesi her zaman aynı şey değildir.

Tongkat Ali Yan Etkileri ve Güvenlik: Madalyonun Karanlık Yüzü

Kısa süreli çalışmalarda Tongkat Ali genellikle iyi tolere edilmiş; en sık mide-bağırsak şikâyetleri ve kaşıntı bildirilmiştir. Lakin iki ciddi uyarıyı bilmeden karar vermek doğru olmaz.

Birincisi: Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi, 2021'de Tongkat Ali kök özütünü günde 200 miligrama kadar kullanım için değerlendirmiştir. Laboratuvar ve hayvan deneylerinde, özütün hücrelerin kalıtım maddesine zarar verebileceğine dair işaretler görülmüş; kurul bu ihtimali kaygı verici bulmuş ve “hiçbir kullanım koşulunda güvenliği kanıtlanamamıştır” sonucuna varmıştır. Bu, “kesin zararlıdır” demek değildir; “zararsız olduğunu gösteremedik” demektir. Hekimlikte bu ikisi arasındaki fark mühimdir.

İkincisi: Piyasadaki bazı Tongkat Ali ürünlerinde kurşun ve cıva gibi ağır metaller, bazılarında ise etikette hiç yazmayan sildenafil saptanmıştır. “Bitkisel” diye aldığınız kapsül işe yarıyorsa, sebebi içine gizlice katılmış ilaç olabilir. Kalp için nitrat içeren ilaç kullanan biri için bu, tehlikeli bir tansiyon düşmesi demektir.

Ne Zaman Doktora Gitmeli?

Takviye rafına uzanmadan önce durup şu soruyu sormak gerekir: “Ben neyi düzeltmeye çalışıyorum?” Aşağıdaki durumlarda cevap kapsülde değil, muayenede aranmalıdır:

• Cinsel istekte azalma, hâlsizlik, keyifsizlik ve sabah sertleşmelerinin seyrekleşmesi birkaç aydır sürüyorsa,
• Sertleşme sorunu üç aydan uzun süredir devam ediyorsa (bu, damar, şeker ve kalp hastalıklarının erken habercisi olabilir),
• Bir yıldır korunmasız ilişkiye rağmen gebelik oluşmadıysa,
• Memelerde büyüme ya da hassasiyet, testislerde küçülme, açıklanamayan kilo artışı fark ettiyseniz,
• Bir takviye kullanırken çarpıntı, baş dönmesi, döküntü, ciltte ya da gözlerde sararma, idrarda koyulaşma geliştiyse (bu durumda ürünü hemen bırakın).

Testosteron düşüklüğü tek bir tahlille ve tahminle konulacak bir teşhis değildir; sabah saatlerinde alınan kanla, şikâyetlerle birlikte değerlendirilir. Altta uyku apnesi, kilo fazlalığı, tiroit bozukluğu ya da kullanılan bir ilaç yatıyor olabilir. Kökü bulunmadan dal budamak, derdi yalnızca erteler.

Pratik Öneriler: Tongkat Ali Kullanmadan Önce

1. Önce ölçtürün. Testosteronunuzu bilmeden “artırıcı” kullanmak, karanlıkta nişan almaya benzer.
2. Temeli sağlamlaştırın. Yedi-sekiz saat kaliteli uyku, haftada birkaç gün ağırlık çalışması, bel çevresini inceltmek ve alkolü azaltmak, bugüne dek hiçbir bitkinin yetişemediği kadar güçlü testosteron dostlarıdır.
3. Beklentiyi ölçülü tutun. Tongkat Ali'den beklenebilecek etki, en iyi ihtimalle mütevazıdır; kas yığmaz, yılları geri sarmaz.
4. Ürünün kimliğini sorgulayın. Kullanmaya karar verdiyseniz, içeriği bağımsız bir laboratuvarca denetlenmiş, miktarı açıkça yazan ürünleri seçin. “Anında etki” vadeden, kaynağı belirsiz ürünlerden uzak durun.
5. Süreyi kısa tutun. Araştırmalarda günde 200–600 miligram ölçülü su özütü, iki hafta ile altı ay arasında denenmiştir. Daha uzun kullanımın güvenliği bilinmiyor.
6. Hekiminize söyleyin. Kullandığınız her takviye, ilaç listenizin bir parçasıdır.

“Her derdin bir devası vardır; lâkin her deva, her derde ve her bedene göre değildir.”

Manisa ve İzmir'de Testosteron ve Cinsel Sağlık Değerlendirmesi

Manisa ve İzmir'de bana başvuran erkeklerin önemli bir kısmı, aylarca çeşitli bitkisel takviyeler denedikten sonra geliyor. Kimi zaman sorun gerçekten testosteron düşüklüğü çıkıyor; kimi zaman ise uykusuzluk, yoğun stres, şeker hastalığının başlangıcı ya da damar sağlığındaki bir aksama. Kliniğimde değerlendirme; ayrıntılı bir görüşme, muayene, sabah saatlerinde yapılan hormon tahlilleri ve gerektiğinde ileri incelemelerle yürür. Amaç, şikâyetin üstünü örtmek değil, kaynağını bulmaktır. Takviye kullanıp kullanmamanız gerektiğini de bu tablo netleştikten sonra birlikte konuşuruz.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla Dr Ömür Erdem Akkaya tarafından hazırlanmıştır; muayenenin ve kişiye özel hekim değerlendirmesinin yerini tutmaz. Herhangi bir takviyeye başlamadan önce hekiminize danışınız.